Posts tonen met het label bevolkingsregister. Alle posts tonen
Posts tonen met het label bevolkingsregister. Alle posts tonen

zondag 21 februari 2016

Schaduwarchieven: waar zijn de duplicaten van de archiefkaarten?

Luchtopname. Curaçao. Marinebasis Parera
Luchtopname van Marinebasis Parera op Curacao uit 1960. Bron: Gahetna

Afgelopen week vroeg iemand waar de kopieën van de archiefkaarten van de bevolkingsregisters nu eigenlijk waren. Het korte antwoord is: vernietigd. Maar natuurlijk is er een langer antwoord te geven.

Even recapituleren
Begin jaren vijftig besloot de regering dat het wenselijk was om reserve-kopieën te hebben van allerlei documenten, zodat in het geval van een vijandige (Russische) inval een regering in ballingschap daar over kon beschikken. Om die reden werden onder andere de dubbelen van de akten van de burgerlijke stand naar Curaçao verplaatst.
Maar de regering bedacht ook dat het bij een inval zinvol kon zijn om de gehele bevolkingsadministratie te vernietigen, zodat de bezetter daar geen gebruik meer van kon maken. Volledige vernietiging was natuurlijk een heel drastische maatregel met grote gevolgen op de langere termijn. Daarom besloot de ministerraad in 1951 dat alle archiefkaarten van de bevolkingsadministratie gekopieerd moeten worden om naar een veilige plek buiten Nederland te worden verplaatst.

Waar zijn de kopie-archiefkaarten nu?
We weten al dat de dubbelen van de akten van de burgerlijke stand in 1975 terug kwamen naar Nederland. (Ik heb me nu weer voorgenomen daar nog iets uitgebreider over te schrijven.) Maar wat is met die andere kopieën die op Curaçao lagen gebeurd?
Het overgrote deel is waarschijnlijk vernietigd, aangezien het toch maar kopieën waren. Begin 1975 schrijft de Secretaris-Generaal van het ministerie van Defensie aan zijn minister:
Gezien de moeilijkheden die na de Tweede Wereld Oorlog zijn ontstaan door de vernietiging tijdens de oorlog van bevolkingsregisters is na de Tweede Wereld Oorlog besloten om elders duplicaten van bevolkingsregisters op te leggen. Dit is gedeeltelijk gebeurd in de vorm van micro-films, gedeeltelijk in de vorm van archiefbladen. Deze stukken zijn opgeborgen in kisten gemerkt IBR en in Curaçao opgeslagen. Naar het hoofd van de Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, de heer J.H. Minkhorst, mij mededeelde, is men in 1962 met deze aangelegenheden gestopt. De gegevens die op micro-films waren opgeslagen, zijn naar Nederland teruggezonden en er is machtiging gegeven om de archiefbladen te vernietigen. De heer Minkhorst meende zich te herinneren dat dit gebeurd was door deze kisten verzwaard te dumpen in de Oceaan. Mochten er op het ogenblik in Curaçao nog kisten aanwezig zijn met archiefbladen van het bevolkingsregister, welke kisten dan gemerkt moeten zijn met de letters IBR, dan kan tot vernietiging daarvan worden overgegaan. Hij vroeg wel de nodige waarborgen dat dit met zorgvuldigheid zou geschieden.

Met andere woorden, de papieren kopieën liggen ergens tussen Curaçao en Den Helder op de bodem van de oceaan. De microfilms zijn blijkbaar wel terug gestuurd, maar ik weet (nog) niet waar die terecht zijn gekomen.

Bron
NL-HaNA, Defensie / Gewoon en Geheim Verbaalarchief, 2.13.151, inv.nr. 6308

Gerelateerd
Schaduwarchieven: twee wetten
Schaduwarchieven: de dubbelen van de Burgerlijke Stand keren terug
Schaduwarchieven: kopieën van het archief-bevolkingsregister
Schaduwarchieven: vernietiging en werkverschaffing
Schaduwarchieven: De dubbelen worden verzameld in Amsterdam

zondag 16 maart 2014

Schaduwarchieven: twee wetten

De Ministerraad besloot dus op 1 oktober 1951 dat alle dubbelen van de registers van de burgerlijke stand moesten worden "overgebracht" en dat de archieven van de bevolkingsregisters moesten worden gekopieerd en overgebracht.
De basis hiervoor was een memo van het hoofd van de Inspectie der Bevolkingsregisters Graafland, die had berekend dat het kopiëren van het archiefregister ongeveer Fl 2.150.000 zou kosten. Dit betekende natuurlijk wel dat de Eerste en Tweede Kamer hiervoor toestemming moesten geven, want dat bedrag stond nog niet op de begroting. En hoewel het veiligstellen van de dubbelen niet zo kostbaar was, doordat er geen kopieerwerkzaamheden hoefden te gebeuren, vond Graafland dat het parlement ook hiervan op de hoogte moest worden gebracht:
Wel zal een wettelijke voorziening nodig zij om de door mij voorgestelde maatregel tot beveiliging der registers van de burgerlijke stand mogelijk te maken. Het schijnt mij toe, dat het, ter voorkoming van onrust onder de bevolking, wenselijk is slechts de noodzakelijk geachte bescherming tegen het gevaar van vernietiging tijdens oorlogshandelingen, welke zich op of boven Nederlands grondgebied kunnen afspelen, als beweegreden ener zodanige regeling te noemen.
Twee wetsvoorstellen in de kamer
Nadat de Ministerraad dit besluit had genomen, duurde het nog meer dan één jaar voordat de Tweede Kamer hiervan hoorde. Op 7 januari 1953 bood Juliana het parlement "ter overweging (...) een ontwerp van Wet tot wijziging van hoofdstuk V der Rijksbegroting voor het dienstjaar 1952 (Uitgaven voortvloeiende uit de bescherming van de bevolkingsregisters)." (Kamerstuk 2896)
En twee weken later stuurde de majesteit een "ontwerp van Wet tot opening van de mogelijkheid tot het nemen van maatregelen met betrekking tot registers van de burgerlijke stand." (Kamerstuk 2902).

Kamerstuk 2896
Het bijzondere van de voorgestelde begrotingswijziging is natuurlijk dat deze pas werd ingediend toen de kopieerwerkzaamheden al bijna waren afgerond. Op 1 april 1952 had Graafland namelijk al aan alle gemeenten een circulaire gestuurd over het kopiëren van de archiefregisters, inclusief een planning die ervan uitging dat de laatste registers eind februari 1953 gereed zouden zijn. In de memorie van toelichting legt de minister uit waarom dit wetsvoorstel pas zo laat werd ingediend:
Het aanvragen van de daarvoor benodigde gelden bij de Staten-Generaal werd vertraagd doordat bleek, dat de bovengenoemde maatregel ernstig verzet in de kringen van de gemeentebesturen ontmoette, hetgeen de ondergetekende aanleiding gaf zich met betrekking tot deze bezwaren op korte termijn door een commissie te doen voorlichten.
Over dat verzet en het instellen van die commissie schreef ik eerder al uitgebreid.
De minister stelt in de memorie ook nog dat de commissie adviseerde om ook duplicaten van alle persoonskaarten te maken en dat tegen de tijd dat het archiefregister volledig gekopieerd is, bekeken zal worden of dat nog opportuun is. Ondertussen schreef ik al dat die conclusie negatief is.
Hoewel zowel de Eerste en de Tweede Kamer wat tegensputterden - Is het nu wel nodig? Kan het niet goedkoper? Waarom zijn wij niet eerder geïnformeerd?, je kent het wel...- stemden ze toch alle twee in met de begrotingswijziging.

Kamerstuk 2902
Onze Minister van Justitie is met het oog op oorlog, oorlogsgevaar of daaraan verwante of daarmede verband houdende omstandigheden bevoegd maatregelen te treffen ter beveiliging van registers van de burgerlijke stand en daartoe behorende stukken, voor zoveel nodig met afwijking van ter zake bestaande wettelijke bepalingen.
Zo luidt het enige artikel van de "Wet van 23 juli 1953, houdende opening van de mogelijkheid tot het nemen van maatregelen ter beveiliging van registers van de burgerlijke stand" die op 4 augustus 1953 onder nummer 1953-360 in het Staatsblad werd gepubliceerd.
De memorie van toelichting is ongeveer even lang als het artikel:
In de jaren 1940—1945 is door oorlogsgeweld een groot aantal registers van de burgerlijke stand beschadigd of vernietigd. In sommige provincies zijn zowel ter gemeentesecretarie als ter griffie der rechtbank berustende registers verdwenen. Er bestaat geen genoegzame zekerheid, dat althans één dubbel der registers onder alle omstandigheden ter beschikking blijft. De ondergetekende acht het mitsdien raadzaam, dat reeds thans maatregelen worden getroffen ten aanzien van deze zeer belangrijke administratie. Het ligt in de bedoeling de thans ter griffie der rechtbanken aanwezige registers veilig en centraal buiten Nederland op te bergen en bij te houden. Over deze dubbelen zullen bewaarders worden aangesteld, wier bevoegdheden nader zullen worden geregeld. Waar de uitvoering van de gevraagde machtiging van zuiver technische aard is, schijnt het niet nodig dienaangaande in bijzonderheden te treden. Ook dient er rekening mede gehouden te worden, dat wisselende omstandigheden wijzigingen van plannen nodig zouden kunnen maken. Het is om deze redenen dat het enig artikel van het ontwerp volstaat met een algemene machtiging te vragen. De kosten zullen aanvankelijk een bedrag van f60.000 niet overschrijden.
Tijdens de parlementaire behandeling stellen enkele kamerleden enkele vragen die "met de kennis van nu" zeer pertinent zijn.
Zo vragen verschillende leden zich af hoe de dubbelen zullen worden bijgewerkt en hoe eventuele raadpleging van de registers mogelijk zal zijn. Daarnaast wordt er gevraagd wat de relatie is met kamerstuk 2896: worden de akten van de burgerlijke stand op dezelfde plek onder gebracht als het archiefregister van het bevolkingsregister en waar is dat dan?
Op die laatste vraag wordt - uiteraard - geen antwoord gegeven door minister Donker. Over het bijhouden van de registers zegt hij echter:
Zolang er vrede is. zullen de naar elders overgebrachte dubbelen van de registers niet worden bijgehouden. Wel zullen de kennisgevingen, bedoeld in artikel 25, lid 2. B.W., centraal worden verzameld en regelmatig worden nagezonden. Het verwerken van de mutaties kan geschieden nadat de verbinding met Nederland is verbroken. Hieruit volgt, dat voor het bijhouden van de registers geen reiskosten zullen behoeven te worden gemaakt.
Het gaat hierbij om de zogenaamde kantmeldingen.
Als een echtpaar gescheiden is, dan moet dit worden aangetekend op alle twee de exemplaren van de huwelijksakte. Zolang de dubbelen bij de rechtbanken waren, werden daar kennisgevingen van echtscheidingen naar toe gestuurd. Iemand schreef dan op basis daarvan de echtscheidingsdatum op de huwelijksakte.
Wanneer de dubbelen naar het buitenland waren gestuurd, zou men dus volstaan met het opsturen van de kennisgevingen en deze niet meteen noteren op de akten. Dat zou pas gebeuren als wanneer "de verbinding met Nederland verbroken" zou zijn. Blijkbaar ging de minister er van uit dat die dubbelen nooit meer naar Nederland zouden terugkeren. Op de consequenties van deze werkwijze, zal ik later terug komen.

Tenslotte nog een opmerking over deze wet.
Zoals gezegd is hij in augustus 1953 in het Staatsblad gepubliceerd en van kracht geworden. In 1975 keerden alle dubbelen terug naar Nederland. Maar tot na 1975 worden er op de rijksbegroting nog kosten geraamd "voortvloeiende uit de Wet van 23 juli 1953 etc" (zie bijvoorbeeld een begroting voor 1987) en ik heb in Staten-Generaal Digitaal geen besluit gevonden dat de wet zou zijn ingetrokken. Hoewel de wet niet voorkomt op wetten.nl heb ik dus wel de indruk dat deze wet niet is ingetrokken.

Bronnen
NL-HaNA, Ministerraad, 2.02.05.02, inv.nr. 386, 387, 394, 395, 462, 469, 472
NL-HaNA, BiZa Binnenlands Bestuur en Kabinet, 2.04.87, inv.nr. 6417
NL-HaNA, Kabinet Minister-President, 2.03.01, inv.nr. 11647

Plaatje
Kaft van het boekje Burgelijke stand en bevolkingsregister van R.F. Vulsma

Gerelateerd
Schaduwarchieven: vernietiging en werkverschaffing
Schaduwarchieven: kopieën van het archief-bevolkingsregister
Schaduwarchieven: de dubbelen van de Burgerlijke Stand keren terug

zondag 19 januari 2014

Schaduwarchieven: kopieën van het archief-bevolkingsregister

In mijn eerste blog over de Nederlandse schaduwarchieven, schreef ik over terugkeer van de dubbelen van de akten van de Burgerlijke Stand. Vorige week vertelde ik dat er ook kopieën van het archiefregister van het bevolkingsregister naar Curaçao gestuurd werden. Over de manier waarop in 1952 dat besluit tot stand is gekomen, zal ik later nog schrijven*. Nu wil ik het vooral hebben over de commotie die dat besluit onder Nederlandse gemeenteambtenaren en zelfs in de pers veroorzaakte.
Maar nog voor ik dat doe, moet ik denk ik wat achtergrondinformatie geven over wat het bevolkingsregister is, of eigenlijk was. Want het analoge bevolkingsregister is in 1994 "afgesloten" met de invoering van de geautomatiseerde Gemeentelijke BasisAdminstratie (GBA). De (archivistische) problemen die met die overgang samenhangen, verdienen eigenlijk ook wel wat aandacht.
Maar niet nu. Nu gaan we via de volkstelling van 1849 en de Tweede Wereldoorlog naar 1952...

Bevolkingsadministratie
Het gemeentelijk bevolkingsregister is een bevolkingsadministratie die in Nederland in 1850 in het leven is geroepen om de volkstelling van 1849 te faciliteren. In het register werd van alle inwoners van Nederland geregistreerd waar ze woonden. Tot 1920 waren dit vastbladige registers die niet alfabetisch maar per buurt, straat en huisnummer toegankelijk waren. Als iemand verhuisde of stierf, dan werden de gegevens op de kaart zo doorgestreept, dat ze wel nog leesbaar waren. De gegevens over iemand die verhuisde werden dan op de kaart van het nieuwe adres toegevoegd.
In 1920 werd besloten het bevolkingsregister op losse kaarten bij te houden, waarbij ieder huishouden een eigen kaart kreeg. Op deze kaarten, die wel alfabetisch op naam geordend waren, werden alle mutaties binnen een gezin bijgehouden. Maar, omdat de gemeenten toch wilden weten wie op welk adres woonde, werden er naast de gezinskaarten ook woningregisters bijgehouden.
Krap twintig jaar later, op 1 januari 1940 werd de administratie weer omgegooid. Van iedereen die in Nederland woonde moest een persoonskaart in het gemeentelijk register aanwezig zijn. Doorhalen en overschrijven op een nieuwe kaart waren op deze kaarten niet meer noodzakelijk: als iemand verhuisde, verhuisde de kaart met hem mee en werd het nieuwe adres er gewoon aan toegevoegd. Dit betekende overigens wel dat er ook nog altijd woningregisters noodzakelijk waren.
Wanneer iemand stierf, dan werd de kaart opgestuurd naar het CBS, dat de gegevens in zijn statistieken verwerkte. Daarna werd de kaart dan doorgestuurd naar het Centraal Bureau voor Genealogie. Omdat gemeenten toch een compleet overzicht wilden houden van het bevolkingsbestand, werden de kaarten van overledenen en verhuizers gekopieerd voordat ze werden doorgestuurd. Deze archiefkaarten werden het "archiefregister van het bevolkingsregister" genoemd. De afbeelding hierboven is een voorbeeld van een archiefkaart uit Amsterdam. En over dit soort kaarten gaat het hier.

Het gevaar van een bevolkingsadministratie
In de Tweede Wereldoorlog bleek hoe gevaarlijk - of nuttig, dat is een kwestie van perspectief - een sluitende bevolkingsadministratie is. Gijs Boon schrijft in zijn doctoraalscriptie dat de Duitse bezetter het bevolkingsregister goed van pas kwam:
  • In 1941 vroegen de Duitse autoriteiten de gemeente Amsterdam om een kaart met daarop vermeld de joodse inwoners, huizen en bedrijven. Twintig ambtenaren klaarden de klus in zeven dagen met behulp van gegevens uit de volkstelling, het handelsregister en het bevolkingsregister. De stad was verdeeld in joodse en niet-joodse delen en straten. Meer gegevens werden gevraagd en geleverd, kort daarna begonnen de eerste razzia’s; 
  • Ten behoeve van de metaalinzameling die Seyss-Inquart in 1941 gelastte. De oproepen werden verstuurd aan de hand van de aanwezige adressen in de registers;
  • De opsporing van  mannen, geboren tussen 1919 en 1920, voor de Arbeitseinsatz vanaf 1943;
  • De vervaardiging van het persoonsbewijs; 
  • De samenstelling van arrestatie- en deportatielijsten; 
  • De samenstelling van een lijst met joodse achternamen.
Gaandeweg de oorlog begonnen groepen binnen het verzet het gevaar van de bevolkingsadministratie in te zien. De enige oplossing die zij op dat moment zagen, was een radicale: vernietiging van de registers door middel van aanslagen op gemeentekantoren. De bekendste aanslag is natuurlijk die van de groep rond Willem Arondeus en Gerrit van der Veen op het Amsterdamse bevolkingsregister.

Een schaduwarchief van een archief
Een van de gevolgen van die sabotage-acties was dat de registers na de Tweede Wereldoorlog gereconstrueerd moesten worden. In veel gevallen was het terugvinden van de benodigde informatie een heidens karwei. Desondanks was men er vlak na de oorlog wel nog altijd van overtuigd dat het in geval van een nieuwe bezetting een verstandige zet was om de registers te (laten) vernietigen. Om te voorkomen dat het daarna weer zo lastig zou zijn om de registers te reconstrueren, moest er dan wel een schaduwbestand op een veilige plaats aangelegd worden.
Op 27 maart 1952 schrijft de Secretaris-Generaal van Binnenlandse Zaken, namens de ministers aan alle burgemeesters:
Het ligt dan ook voor de hand dat de Regering zich heeft beraden omtrent de wenselijkheid maatregelen te treffen, welke, zo opnieuw de ramp van een oorlog ons land zou treffen, de gemeentebesturen in staat zullen stellen na het beëindigen van de strijd, de vernietigde bevolkingsregisters en registers van de burgerlijke stand, op een betrouwbare wijze te reconstrueren. De Regering heeft na ernstige overweging besloten al datgene te doen verrichten, wat kan bijdragen tot de verwezenlijking van de bedoelde reconstructie. Zij diende echter bij het vaststellen van de omvang der te nemen maatregelen rekening te houden met de zorgwekkende toestand, waarin de overheidsfinanciën verkeren, zodat het niet mogelijk is geweest een in alle opzichten bevredigende oplossing te creëren. Met name ten aanzien van de bevolkingsregisters zijn bepaalde wensen onvervulbaar, hetgeen U zal blijken bij kennisneming van het onderstaande.
Om na een eventuele oorlog over een zo groot mogelijk aantal betrouwbare gegevens te beschikken, zal bevorderd worden, dat binnenkort op een plaats in het buitenland, waar de kans op vernietiging gering is, een centraal register zal worden ingericht en bijgehouden. Bedoeld register zal een duplicaat van elk archiefblad, dat in ons land deel uitmaakt en deel zal uitmaken van een archiefregister, moeten bevatten.
In de brief benadrukt Binnenlandse Zaken dat de medewerking van de gemeenten cruciaal is en dat "de medewerking van de Staten-Generaal zal worden gevraagd, om de kosten van de model-duplicaat-archiefbladen, welke voor het copiëren van het bestaande archiefregister worden gebezigd, ten laste van het Rijk te brengen."
En, als de gemeenten ervoor kiezen om werklozen in te zetten voor het maken van de kopieën, dan zullen de lonen van deze hoofdarbeiders volledig door het Rijk uitbetaald worden.
Op 1 april (let op die datum!) stelt de hoofdinspecteur van de Bevolkingsregisters een circulaire op met de richtlijnen die gemeenten bij het kopiëren van de archiefregisters moeten volgen. Hierin staat onder andere dat de kopieën bij voorkeur met de schrijfmachine moeten worden gemaakt, maar als dit niet praktisch is, mogen ze ook overgeschreven worden. Uiteraard "dient de te bezigen inkt van duurzame kwaliteit te zijn" en moeten de kopieën worden gecollationeerd.
De bladen die de gemeenten moeten gebruiken voor het duplicaat-archiefregister kunnen enkel besteld worden bij het Rijksinkoopbureau. Er zijn aparte bladen voor mannen, vrouwen en verwijzingsbladen en de gemeenten moeten binnen een dag of drie doorgeven hoeveel ze van ieder nodig hebben. De aanschafkosten zullen, als de Staten-Generaal dat goedkeuren, aan de gemeenten worden terugbetaald, waarbij ook de prijs van "verschreven archiefbladen" tot maximaal 2% van het totale te restitueren bedrag, zal worden vergoed.
Daarnaast schreef de inspecteur een strak schema voor waarbinnen alle duplicaten bij hem binnen moesten zijn. Op 27 februari 1953 (dus krap elf maanden nadat de circulaire verzonden is) moest de Z binnen zijn.
Tenslotte krijgen gemeenten de opdracht om iedere maand de nieuw te maken duplicaten samen met de persoonskaarten van de overledenen naar het CBS te sturen. Daar zullen ze worden verzameld en doorgestuurd naar de veilige bergplaats.

En dan gebeurt er van alles tegelijkertijd
Allereerst stelt het Tweede Kamerlid Van der Weijden op 23 april de minister van Binnenlandse Zaken enkele schriftelijke vragen over het plan:
I. Is het de Minister bekend, dat bij een groot aantal gemeente­besturen ernstige twijfel bestaat of de inrichting van een z.g. schaduwregister van de archieven der bevolkingsregisters de hieraan verbonden kosten rechtvaardigt?
II. Is de Minister van oordeel, dat men zich bij het opstellen van deze regeling wel voldoende gerealiseerd heeft, dat het hier gaat om personen, die niet meer tot de bevolking van de betrokken gemeente behoren, en dat dus uit die gegevens niet een bevolkingsregister kan worden gereconstrueerd?
III. Is de Minister niet van oordeel, dat het doen vervaardigen van afschriften van archiefbladen van overleden en vertrokken personen (naar schatting 7 a 8 miljoen) en het bewaren, beveiligen en bijhouden hiervan in een buitenlandse bergplaats grote bedragen zullen vergen en niet veel effect zullen hebben, omdat te verwachten is, dat in de centrale verzameling een onnoemelijk aantal gelijkluidende afschriften zullen worden verzameld, omdat vele personen in een klein aantal jaren vele malen verhuizen en dus van elke verhuizing een afschrift van de betrokken persoonskaart in de centrale bewaarplaats zal terechtkomen?
IV. Indien de Minister deze bezwaren onderschrijft, is de Minister dan bereid de uitvoering van deze maatregel voorlopig op te schorten om nader te doen onderzoeken of een meer doeltreffende regeling gevonden kan worden door b.v. bij dreigend oorlogsgevaar de archiefregisters, welke weinig worden geraadpleegd, te doen overbrengen naar een centrale archiefbewaarplaats en door van de huidige persoonskaartenregisters een duplicaat te doen vervaardigen, welke duplicaten centraal worden bewaard en maandelijks bijgewerkt met van de gemeenten ontvangen mutaties, waardoor dan wel een reconstructie zou kunnen plaats hebben?
En twee dagen later stuur de "Vereniging voor Bevolkingsboekhouding" een brief met een vergelijkbare strekking naar de minister. De drie belangrijkste kritiekpunten van de vereniging zijn allereerst dat in het archiefregister maar een klein deel van de levende bevolking is opgenomen, want "blijkens de uitkomsten van de volkstelling 1947 woonden 6730347 van de 9625499 in de telling begrepen personen op 31 mei 1947 in dezelfde gemeente als waar zijn in augustus 1939 woonachtig waren."
Ten tweede hebben heel veel kaarten betrekking op overledenen en ten derde moet er van uit gegaan worden dat de schaduwadministratie tijdens de bezetting niet bijgehouden kan worden. En uiteraard is de vereniging ook van mening dat de inzet van "niet-deskundige werkloze hoofdarbeiders" tot onbetrouwbare resultaten zal leiden.
En op 6 mei 1952 schrijft het Parool dat het voornemen van de minister om het bevolkingsarchief te dupliceren veel verbazing wekt bij ambtenaren.
Allerwege wordt deze maatregel zo volkomen zinloos geacht, dat een rondschrijven, gedateerd 1 April ter uitvoering van deze maatregel, afkomstig van het Hoofd der Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters, door menigeen, die van het ministerieel schrijven nog geen kennis had genoemen [sic] als een Aprilgrap werd beschouwd.
De verbazing geldt niet alleen de maatregel zelf, maar tevens het feit, dat het schrijven van de minister, hetwelk door verscheidene ambtelijke instanties als vertrouwelijk werd beschouwd, in vrijwel alle bladen is gepubliceerd, terwijl anderzijds de eigenlijke bedoeling van de aangekondigde maatregelen en de uitvoering daarvan door een sluier van geheimzinnigheid wordt omgeven.
Als de Vereniging van Nederlandse Gemeenten dan ook nog eens in het geweer komt, ziet de minister maar één, heel Nederlandse, oplossing: op 30 mei 1952 stelt hij een "commissie van advies inzake copiëren bevolkingsregisters" in. De commissie brengt ruim een maand later al verslag uit aan de minister.
De conclusie was kortweg: dit is geen ideale oplossing, het ware beter als alle persoonskaarten gekopieerd werden. Op 25 augustus 1952 beslist de ministerraad echter dat eerst het kopiëren van de archiefregisters zal worden afgerond en dat het kopiëren van de persoonskaarten wordt uitgesteld. En van uitstel kwam afstel.

Ondertussen wacht het kamerlid Van der Weijden nog op antwoord
Hij krijgt de antwoorden uiteindelijk op 5 juni 1952. De totstandkoming daarvan heeft wat voeten in de aarde gehad, want in het dossier zitten minstens twee concept-antwoorden. De minister heeft ook duidelijk gewacht met antwoorden tot het moment dat hij kon zeggen dat hij een commissie benoemd had.
Het antwoord is op zich wel interessant, omdat de minister hierin aangeeft dat het doel van de gekopieerde archiefregisters niet is om het persoonsregister te kunnen herstellen:
Nimmer heeft de Regering zich voorgesteld, dat de reconstructie van het persoonsregister ten name van hen, die na de bevrijding, volgende op een eventuele bezetting, tot de bevolking van Nederland behoren, mogelijk zou zijn door gebruik te maken van schaduw-archiefregisters; de leidende gedachte bij het nemen van conservatoire maatregelen ten opzichte van de archiefregisters is geweest, dat laatstbedoelde registers onmisbaar zijn om met succes al die nasporingen te doen, welke, naar de ervaring heeft geleerd, in het bijzonder na een oorlog moeten worden verricht. Dat de schaduw-archiefregisters daarnaast nog een bijdrage kunnen leveren bij het verifiëren en completeren der persoonsregisters, is een bijkomstig, zij het niet te verwaarlozen belang.
Maar mij is eerlijk gezegd niet helder wat voor nasporingen hij hier bedoelt.

En ondertussen beginnen allerlei gemeenten al te kopiëren
In het Gelders Archief kwam ik het Arnhemse dossier over het kopiëren van de archiefregisters tegen (en I. was zo lief het voor me te scannen). De gemeente Arnhem ging voortvarend aan de slag.
Op 8 april stuurt de minister van Sociale Zaken een circulaire naar alle gemeenten met de voorwaarden voor de bekostiging van de inzet van werklozen. Op 10 april laat de directeur van het Gewestelijk Arbeidsbureau al weten dat hij mensen kan leveren. Op 16 april rekent de chef van de afdeling "Bevolking enz". uit dat er ongeveer 90 archiefbladen per dag moeten worden overgetypt en gecollationeerd en dat hij hier ongeveer 5 man voor nodig heeft. Uit een aantekening op die nota blijkt dat op 6 mei 1952 5 typisten zijn begonnen. Toen moest alle ophef door de VNG en de Vereniging voor Bevolkingsboekhouding nog losbarsten.
Op 30 september 1952 stuurde de gemeente zijn eerste declaratie naar de Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters:
drie honderd dertien gulden en zevendertig cent, (f 313,37), wegens in het tijdvak van 23 mei 1952 t/m 30 september 1952 naar U verzonden 28.613 archiefbladen en 2.867 verwijzingsbladen.
In totaal declareerde de gemeente Arnhem Fl. 706,91 voor rechtstreeks verzonden archiefkaarten (64.742) en verwijzingskaarten (6.262), Fl. 4,48 voor verschreven kaarten (433 archiefbladen en 16 verwijzingsbladen) en Fl. 55,92 voor kaarten (5.074 archiefbladen en 545 verwijzingsbladen) die via het CBS waren verstuurd.
De staat was niet heel snel met betalen, want op 9 februari 1955 stuurde de gemeente een herinnering naar de rijksinspectie met het verzoek toch zo snel mogelijk nog Fl. 124,89 over te maken.

"Beel neemt nazi-maatregel over"
Maar niet overal ging het zo voorspoedig. Er waren allerlei weigerachtige gemeenten en in Amsterdam sprak men van racisme! Zie bijvoorbeeld het artikel uit De Waarheid van 16 mei 1952 naar aanleiding van de start van het kopiëren van de archiefkaarten in Amsterdam.
In Amsterdam zijn Woensdag ruim 60 werkloze kantoorbedienden te werk gesteld voor het aanleggen van een tweede Burgerlijke Stand. Van de kantoorbedienden wordt verlangd dat zij op de personenregisters geplaatste discriminerende aantekeningen tegen Joodse landgenoten, die in de oorlogsjaren op bevel van de fascisten aangebracht, eveneens overschrijven. De Amerikanen en hun helpers wensen dit. Zoals bekend, heeft minister Beel enige weken geleden de gemeentebesturen voorgeschreven een duplicaat-bevolkingsregister aan te leggen en die „in het buitenland", lees Amerika, veilig te stellen. Deze maatregel van de Rommeaanse en rechtse PvdA-leiders past in het kader van de oorlogsvoorbereiding en heeft ten doel de kiezers angst aan te jagen. In de oorlog gaven de Duitse bezetters opdracht om op de personenkaarten van Joodse landgenoten bepaalde kentekenen aan te brengen. Bovendien werd achter de voornamen van personen van Joodse afkomst, die andere namen droegen dan de namen, aan het Oude Testament ontleend, een naam toegevoegd. Voor de vrouwen was dat: „Sara" en voor de mannen: „Israël". „Sara" en „Israël" moeten worden overgeschreven! De Amerikanen wensen dezelfde gegevens als de Duitse fascisten! Naar men ons meedeelt, heeft deze maatregel grote ontstemming bij de kantoorbedienden en ambtenaren veroorzaakt en is men niet van plan zich hierbij neer te leggen.
Waar De Waarheid zich logischerwijs tegen de gevestigde orde keert, kiest het Parool in een reactie op het bovenstaande artikel expliciet de kant van de overheid:
Noch op de persoonskaart, noch op de archiefbladen, noch op de persoonsbewijzen van Joodse Nederlanders is ooit de voornaam Sara of Israel toegevoegd, al of niet op last van welke Nederlanders of Duitse autoriteit ook. Na de bevrijding is aan Joodse ingezetenen van oorspronklijk Duitse nationaliteit de gelegenheid gegeven, doorhaling te verzoeken van dit discriminerende toevoegsel. De bevolkingsregisters zijn bij kennisgeving van de Rijksinspectie Bevolkingsregisters van 18 juni 1946 tot deze doorhaling gemachtigd. Men bepaalde zich in die gevallen niet tot het doorhalen van de toevoeging, maar schreef de persoonskaart van de betrokkene over, zodat er in de bevolkingsadministratie van de Duitse poging tot discriminatie niets achter bleef.
[...] Wat er van de insinuaties van het communistische dagblad overblijft is dit: Er komen in de bevolkingsregisters, uiteraard voornamelijk van Amsterdam, archiefbladen voor van statenloze Joden van Duitse oorsprong, die inmiddels zijn overleden, met de toevoeging "Sara" of "Israel." Voor zover van deze personen bij vaststelling van het overlijden bekend is geworden dat zij de dood vonden in een concentratie- of vernietigingskamp, wordt de naam beschouwd als op last der Duitsers toegevoegd en... doorgehaald. Tot dusverre is die doorhaling overgenomen op de copie, tengevolge van het feit dat men te doen had met in dit werk ongeschoolde hoofdarbeiders.
De Waarheid heeft nog wel enige artikelen hier aan gewijd in een poging wat meer onrust te stoken, maar dat was uiteindelijk zonder veel resultaat.

Belgische schaduwarchieven?
Tenslotte nog een internationale component. Op 11 december 1952 laat de Belgische ambassadeur weten dat zijn regering graag uitgebreid geïnformeerd zou willen worden over het Nederlandse initiatief om afschriften van bevolkingsregisters in veiligheid te brengen. De Secretaris-Generaal van Binnenlandse Zaken reageert uitgebreid op 24 december.
Zou de Belgische regering ook schaduwarchieven hebben aangelegd, bijvoorbeeld in Congo?

Hoe het ook zij, de Nederlandse archiefregisters werden gekopieerd en naar Curaçao gestuurd. Al heb ik nog niet ontdekt hoe en wanneer precies. Dat komt hopelijk nog.

* Deze blogserie groeit organisch. Dat wil zeggen dat ik stukjes schrijf op basis van de dossiers die ik op dat moment ingezien heb. Het kan dus zijn dat ik later in een ander dossier iets lees dat een eerder artikel in deze serie nuanceert, corrigeert, aanvult of er chronologisch gezien aan voorafgaat.

Bronnen
30238: Archief van het Bevolkingsregister Amsterdam: archiefkaarten
Handleiding Archiefkaarten
RIO 138: Burgers te boek
NL-HaNA, BiZa Binnenlands Bestuur en Kabinet, 2.04.87, inv.nr. 6417
NL-AhGldA, 2198 Secretarie Gemeente Arnhem, 1950-1959, inv.nr.40
Gijsbert C. Boon, Macht en toezicht. Bevolkingsadministratie en reisdocumenten instrumenten tot beheersing?

Gerelateerd
Schaduwarchieven: de dubbelen keren terug in Nederland
Schaduwarchieven: "Uitsluitend bestemd voor gebruik in geval van oorlog"

zondag 12 januari 2014

Schaduwarchieven: "Uitsluitend bestemd voor gebruik in geval van oorlog"

Met als achtergrond de moeilijkheden door de regering gedurende haar gedwongen verblijf in Londen van 1940-1945 ondervonden door het grote gebrek aan inlichtingen, werd reeds in 1948 een aanvang gemaakt met het verzamelen en in veiligheid brengen van alle gegevens, die voor de totale oorlogvoering van het Rijk der Nederlanden van belang kunnen zijn bij eventueel plaatsvindende acties en operaties op het grondgebied van het rijk in Europa.
Zo begon een als "zeer geheim" gemarkeerde brief die Minister-President Drees op 27 oktober 1950 stuurde naar de ministers van Economische Zaken, Financiën, Justitie, Uniezaken en Overzeese Rijksdelen en Sociale Zaken, Wederopbouw en Volkshuisvesting.
Hoe acuut die problemen in Londen waren, vertelt Loe de Jong in de eerste band van deel 9 (Londen) van Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Toen de Nederlandse regering in mei 1940 Nederland verliet, waren maar een beperkt aantal ambtenaren in staat geweest mee te gaan. Een van hen was Johannes van Angeren, die destijds secretaris-generaal was op het ministerie van Justitie, onder minister Gerbrandy. Het lukte in Londen redelijk snel om de ambtenaren te huisvesten: C&A had een vestiging in de stad en ook Shell was heel behulpzaam. Maar:
Niet dat daarmee alle moeilijkheden opge­lost waren! Het kostte bijvoorbeeld van Angeren grote moeite om voor zichzelf één oude schrijfmachine te vinden en op het gebied van de Neder­landse wetgeving was hij van alle teksten verstoken. Wel bezat de juri­dische adviseur van het gezantschap, een in Londen gevestigde Nederlandse advocaat, een recente editie van de Nederlandse Wetboeken in de algemeen gebruikte uitgave van J. A. Fruin, maar die advocaat weigerde zijn ‘Fruin’ af te staan, al was het maar voor een dag, en van Angeren moest tevreden zijn met een exemplaar van de editie van 1916 welke zich bij een jong
consulaats-ambtenaar bleek te bevinden.
Koninkrijk der Nederlanden etc, deel 9, band 1, p.7-8
Om dit soort toestanden in de toekomst te voorkomen, werd dus begonnen met het verzamelen van relevante informatie. Drees schreef in zijn brief dat als richtlijn gold dat
minstens die gegevens in veiligheid moeten worden gebracht, die nodig zijn om:
  1. het een uitgeweken regering mogelijk te maken ongestoord te blijven functioneren;
  2. te kunnen voldoen aan de behoefte aan gegevens van de regering en de Commandanten der Strijdkrachten, waar deze zich ook bevinden;
  3. de mogelijkheid te scheppen om reeds in de vreemde de grondslag te leggen voor de reconstructie van het aanvankelijk prijsgegeven grondgebied van het Rijk in Europa.
De verantwoordelijkheid voor deze verzameling lag bij het bureau "Documentatie Nederland" van de Sectie G2 Inlichtingen van de Militaire Inlichtingendienst.
Dit bureau had oorspronkelijk deel uitgemaakt van  Somers G3C en was in het leven geroepen met het oog op een eventuele bezetting van Nederland ingeval het in Europa tot een nieuwe oorlog zou komen. De les die Somer, maar ook Kruis, had getrokken uit de Tweede Wereldoorlog was, dat al in vredestijd maatregelen voorbereid moesten worden 'voor het geval dat'. In dat geval, zo luidde de redenering, zou de regering zonodig naar het buitenland verplaatst moeten worden om van daar uit de strijd voort te zetten. Vandaar het voorbereiden en organiseren van een stay behind-organisatie die de regering dan van inlichtingen zou moeten voorzien; vandaar ook het voorbereiden van de  'oorlogsinlichtingen-archieven' door het Bureau documentatie Nederland  die het de regering in ballingschap mogelijk zouden moeten maken de strijd voort te zetten (zie RIO 61 - De Militaire Inlichtingdiensten, p.55)
Hiermee was het hoofd van de Militaire Inlichtingdienst verantwoordelijk voor het verzamelen van informatie die de andere departementen cruciaal achtten voor het functioneren van Nederland in oorlogstijd. Maar de andere departementen hadden in die tijd wel wat anders aan hun hoofd en reageerden niet heel enthousiast op het verzoek dat de minister van Oorlog in het voorjaar van 1948 rondgestuurd had. Pas na de hierboven geciteerde aansporing van de Minister-President zelf, kwamen de departementen in beweging.
Toen bovendien medio 1951 onder auspiciën van hoofd G2 een omvangrijke (144 bladzijden in zeer kleine druk) "Questionaire Documentatie Nederland" het licht zag en aan alle ministeries en Hoge Colleges van Staat werd toegezonden kwam de G2C-taak goed op gang.
(zie RIO 61 - De Militaire Inlichtingendiensten, p.65)
Londen, Washington en Curaçao
De verzamelde gegevens werden op drie plaatsen in het buitenland ondergebracht: Post X, Post Y en Post Z. Post X was een bunker op marinebasis Parera op Curaçao, Post Y was de ambassade in Londen en Post Z was de ambassade in Washington.
Het ging hierbij vooral documenten over personeel en militair materieel, wat hydrografisch materiaal en informatie over mogelijke Nederlandse industriële doelen bij een buitenlandse aanval. Ik neem aan, maar heb dat nog nergens bevestigd gezien dat er ook wel wat wetboeken etc zijn verplaatst.
Over de opslag in Washington heb ik nog nauwelijks informatie gevonden. Uit een inventarisatie uit 1960 blijkt dat er toen 40 kisten met documentatie opgeslagen waren, terwijl uit een inventarisatie uit 1975 blijkt dat Post Z al sinds 21 augustus 1972 leeg is.
In Londen werden in 1960 in totaal 53 kisten bewaard en waarschijnlijk is dat ongeveer het gemiddelde aantal kisten geweest, al had dat wat voeten in de aarde. In 1953 berichtte de ambassadeur namelijk dat er bij de inrichting van de nieuwe kanselarij geen rekening gehouden was met de opslag van een aantal kisten "met duplicaten van belangrijke en geheime regeringsstukken." De 26 kisten waar het toen om ging, zouden nog wel passen, maar de verwachte aanwas niet meer. Daarbij vroeg de ambassadeur zich af of opslag van dergelijke belangrijke documenten in het centrum van Londen, wel verstandig was.
Dit briefje leverde een uitgebreide correspondentie op tussen Londen en Den Haag, waarin verschillende huizen op het platteland in Cornwall of Wales de revue passeren als bergplaats. Een ander alternatief dat geopperd wordt, is een bergplaats van de Britse overheid. De opslag van de duplicaten in Groot-Brittannië is namelijk een uitvloeisel van een internationale overeenkomst:
Blijkens document SHAPE 444/51 - Int.1200 NATO Secret van 10 september 1951 subject: Shape Defense Information Storage Program (SDISP) is overeengekomen dat schaduwarchieven worden aangelegd en aangehouden onder meer in het Verenigd Koninkrijk.
Uiteindelijk bleek de ambassadeur het toch wat ingewikkeld in te zien, want in 1954 bleek dat door een aanpassing van £50 de kisten toch in de kanselarij zouden passen. Maar dit moest wel als een tijdelijke oplossing gezien worden, want hartje Londen was toch niet zo'n slimme locatie. Een Britse bewaarplaats had de voorkeur.
In wezen ging het in Washington en Londen echt om een beperkte "back-up" van voornamelijk militaire informatie. Dat lag beduidend anders op Curaçao. De bulk van informatie die daar lag, was civiel van aard en bestond uit originelen: kopieën van het archiefregister van het bevolkingsregister en de dubbelen van de akten van de burgerlijke stand. Dit leverde allerlei problemen op, waarbij het plaatsgebrek in de Londense kanselarij in 1953 in het niet viel. Daarover volgende week meer.

Andere schaduwarchieven
Hier wil ik tenslotte nog aanstippen dat niet alleen op Post X, Y en Z schaduwarchieven zijn aangelegd. De Graaff en Wiebes beschrijven in Villa Maarheeze dat ook de Buitenlandse Inlichtingendienst (BID) in Amerika een eigen schaduwarchief had gevormd. Het zogenaamde "Fotoarchief" - pakketen microfilms - werd opgeborgen in kluisjes van een bank in Michigan. Op het moment dat De Graaf en Wiebes aan hun boek werkten, in 1998, wilde de regering nog altijd niet bekend maken om welke bank het ging. Ook al was het contract al in 1968 opgezegd. Volgens de auteurs duidt dit er hoogstwaarschijnlijk op dat de CIA betrokken was bij het besluit om voor die bewuste bank te kiezen. En dat betekent dan weer dat de BID de films net zo goed meteen bij de CIA of FBI in beheer had kunnen geven. (Villa Maarheeze, p. 212.)

Gerelateerd
Schaduwarchieven: de dubbelen van de Burgerlujke Stand keren terug

Bronnen
NL-HaNA, Defensie: Gewoon en Geheim Verbaalarchief, 2.13.151, inv.nr. 6308, 1975-1980, 97 - Regeling met betrekking tot de door verschillende departementen aangehouden schaduwarchieven in het buitenland, met retroacten 1948 - 1974.
NL-HaNA, Defensie / Gewoon en Geheim Verbaalarchief, 2.13.151, inv.nr. 6237 - Onderbrengen van de in Engeland aanwezige schaduwarchieven in de ambassade te Londen.

Plaatje: Schaduwarchief van Alex van Koten