Vandaag is het precies vijfenzestig jaar geleden dat Nazi-Duitsland capituleerde en mede naar aanleiding daarvan werd gisteren in Berlijn de nieuwbouw van de Stiftung Topographie des Terrors door de Bondspresident geopend. In de NRC schreef de Berlijnse correspondent Joost van der Vaart er ook een stuk over, dat als volgt eindigt:
Andreas Nachama, de (Joodse) directeur van het documentatiecentrum, is daar nuchter over. „Het oord en de overblijfsels zijn onschuldig. De mensen die er werkten, díe dragen schuld. Dat zijn de daders.”
Van wie er maar weinig zijn veroordeeld. Dat wordt in de expositieruimte plastisch en op schokkende wijze aangetoond. De archiefkaarten van 530 nazi’s die ooit in de gebouwen van Gestapo en SS hebben gewerkt, zijn vergroot en als kopie op vierkante vlakken gezet. Zestien daarvan steken enigszins uit de muur. Dat zijn de archiefkaarten van degenen tegen wie na de oorlog een proces is gevoerd. Drie vlakken met archiefkaarten springen er echt uit. Dat zijn de veroordeelde nazi’s. Drie van de 530. De rest is, als ze niet tijdens latere oorlogsjaren zijn gesneuveld, vrijuit gegaan.
Ik vind dit schokkend; niet dat er maar zo weinig mensen veroordeeld zijn, maar dat op deze manier de 'schuldigen' openbaar worden gemaakt. In Nederland zijn "oorlogsarchieven" meestal voor lange tijd aan de openbaarheid onttrokken. Zo zijn de dossiers uit het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging bij het Nationaal Archief alleen toegankelijk als onomstotelijk vaststaat dat de betrokkene overleden is. Ook in gemeentelijke archieven zijn de dossiers uit de periode 1940-1945 vaak niet zo maar toegankelijk.
Ik kan er niet precies de vinger op leggen wat ik nu zo schokkend vind. Aan de ene kant vind ik dat we hier nog al krampachtig met deze geschiedenis om gaan en heb ik de indruk dat dit steeds erger wordt. Aan de andere kant snap ik als ik dit lees, ook wel dat er in die dossiers zeer pijnlijke en emotionele zaken staan. Maar waarom moet dat artikel nou per sé zo expliciet verwijzen naar foute Nederlanders?
Maar ligt dat in Duitsland dan anders? Is daar het onderscheid tussen goed en fout niet zo zwart-wit? Weet iedereen daar ondertussen wie wel en wie niet bij de SS of de Gestapo zat? Of is het erger om te collaboreren met een buitenlandse bezetter dan mee te doen in een afschuwelijk, maar binnenlands regime? Blijkbaar allemaal niet.
Maar waarom kunnen die archiefkaarten van 'bekende daders' in Berlijn dan wel zo maar getoond worden? En vanaf wanneer zou dit in Nederland kunnen?
Het wordt tijd om eens naar Berlijn af te reizen...
Foto: Van AP, uit de Haaretz